Đình Ngô Xá

Đình, chùa Ngô Xá, chùa Phúc Sơn (hay còn gọi là chùa Ngô Xá) ngự trên núi Chùa thuộc thôn Ngoài là công trình văn hóa tín ngưỡng, tôn giáo của nhân dân 6 làng Ngô Xá xưa. Đây là 1 cụm di tích bao gồm Đình Ngô Xá, Chùa Phúc Sơn, Nghè và Giếng Làng Vàng. Lệ xưa, trước khi khai hội dân các làng tụ về Nghè làng Vàng tổ chức rước thần về đình. Lễ rước trang trọng nghiêm cẩn cùng tinh thần phấn chấn của người dân.

Căn cứ vào những sự kiện lịch sử diễn ra tại vùng đất nơi di tích tọa lạc và một số hiện vật có giá trị lịch sử, văn hóa còn lưu giữ được tại di tích như: Cây hương đá tạo năm Chính Hòa 14 (năm 1693), sắc phong triều vua Minh Mệnh thứ 2 (1821), bát hương cổ, hai bức phù điêu hình rồng…cho biết đình Ngô Xá, chùa Phúc Sơn được khởi dựng từ năm Chính Hòa Nguyên niên 1680. Cụm di tích tọa lạc trên thế đất đẹp, không gian thoáng đãng ở chân núi chùa. Tục truyền núi Chùa có hình con chim phượng đang sải cánh và Đình, chùa Ngô Xá nằm trên mình chim. Hai cánh là thôn Vàng phía Đông núi và thôn Ngoài  phía Tây núi. Xa xưa đình Ngô Xá gồm 3 gian hai chái. Bên trái là Nghè vua Bà thờ Đa phù Hoàng Hậu thượng đẳng thần. Nghè Vàng thờ Đa phù lưỡng Hoàng hậu thượng đẳng thần. Chùa 3 gian tiền đường 2 gian thượng điện bố cục theo lối tiền thần hậu phật. Đồ rằng Đình Ngô Xá xưa bề thế cột một người ôm không xuể. Dấu tích còn lưu lại từ những chân tảng còn lưu lại. Theo thời gian và sự thăng trầm của dòng chảy lịch sử Đình Ngô Xá là chứng nhân cho nhiều sự kiện quan trọng trong vùng. Tiêu biểu nhất Trong Khởi nghĩa Nông dân Yên Thế (1884-  1913) Thủ lĩnh Hoàng Hoa Thám và Nghĩa quân Yên Thế thường qua lại nơi này. Năm 1892 Đề Thám cùng các chiến hữu về đình Ngô Xá tụ nghĩa bàn việc đại sự. Tại nơi đây ông cùng các tướng sỹ đã làm lễ tế cờ trước khi đánh đồn Trị Cụ. Trong trận đánh này nghĩa quân thắng lớn, một số lính pháp bị bắt và giam giữ tại đình Ngô Xá. Cuộc gặp gỡ bàn về việc chống Pháp giữa Phan Bội Châu và Hoàng Hoa Thám cũng diễn ra tại đình Ngô Xá. Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đình Ngô Xá là nơi diễn ra nhiều sự kiện lịch sử gắn liền với quá trình đấu tranh của nhân dân địa phương. Đình Ngô Xá là nơi các đồng chí cán bộ cách mạng về hoạt động và tuyên truyền cách mạng. Tại nơi đây đồng chí Hà Thị Quế đã nói “ Đình Ngô Xá là tiền đồn của tổng khởi nghĩa ở vùng Yên Thế và là một trong các khu căn cứ của cách mạng”. Phục vụ cho công cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, năm 1950 Đình chùa Ngô Xá đã bị tiêu thổ kháng chiến và được phục dựng lại sau này với quy mô nhỏ hơn. Nhưng những giá trị văn hóa truyền thống vốn có thì vẫn được lưu lại. Ngoài lễ rước kiệu từ nghè Vàng về đình, chùa Phúc Sơn còn có lễ Mộc dục và dịp cuối năm. Tại nghè Vàng, giếng Vàng đầu năm mới vẫn diễn ra lễ tế và tục Miêng Thệ, dân 6 làng tụ về cùng thề nguyện đoàn kết, giáo dục con cháu. Nguyện phát huy tinh thần yêu quê hương xây dựng cuộc sống ấm no. Tục rước từ Nghè Vàng và Hội đình chùa Ngô Xá mang đặc trưng đậm nét lễ hội cư dân nông nghiệp cầu bình yên, mưa tạnh gió hòa dân khang vật thịnh vốn rất phổ biến trên mọi miền đất nước.

Bảo tồn và phát huy vốn văn hóa truyền thông cũng như chiểu theo nguyện vọng của nhân dân trong vùng. Đình Ngô Xá, chùa Phúc Sơn vừa được tôn tạo lại với 30 hạng mục với tổng mức đầu tư hơn 100 tỷ đồng từ nguồn vốn xã hội hóa do Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam kêu gọi tài trợ công đức từ các Tăng Ni, Phật tử và các nhà hảo tâm, các Công ty, tập đoàn doanh nghiệp trong cả nước đã đồng hành cùng Giáo hội Phật giáo Việt Nam trong nhiều năm qua để thực hiện sứ mệnh vừa làm giàu cho đất nước, vừa gìn giữ bảo tồn di sản văn hóa dân tộc. Theo đó, bố cục di tích theo lối truyền thống: Tiền thần hậu phật. Đình Ngô Xá xây dựng lại bằng gỗ lim. Chùa Phúc Sơn, phần trước là Tiền đường và ống muống kiến trúc 2 tầng mái, thượng điện có kiến trúc 3 tầng mái cùng Tả  hữu vu. Phía sau Tam bảo là dãy nhà tổ, nhà thờ Mẫu, Nhà thờ Tứ ân. Điểm nhấn đặc biệt của quần thể đình Chùa Phúc Sơn là tòa Bảo tháp Phúc Sơn, làm núi Phương hoàng như càng nổi bật hơn lên và trở thành ngọn núi thiêng, đúng như các bậc tiền nhân có dạy: Núi chẳng cần cao, long mạch dồi dào linh thiêng lắm vậy; Sông không phải sâu, Tiên hội chơi đâu vui vầy nơi đó.

Lễ hội truyền thống đình chùa Ngô Xá là dịp để mỗi người dân địa phương, du khách thập phương hiểu sâu sắc hơn về mảnh đất và con người Ngô Xá xưa, Tân Yên ngày nay. Ðây cũng là dịp để mỗi người con quê hương Tân Yên bày tỏ lòng biết ơn những người có công với dân, với nước. Quần thể di tích này cũng là nơi lưu giữ giá trị lịch sử văn hóa – nghệ thuật và là ngôi nhà chung của dân trong làng, ngoài xã. Nơi neo giữ tình cảm của những người đi xa, là sự gắn kết trách nhiệm với những người ở lại xây dựng quê hương để cho mạch nguồn văn hóa dân tộc chảy đến mai sau.